Xây dựng hệ giá trị người Hà Nội: Từ chiều sâu di sản đến tầm vóc hội nhập – Bài 2: Hạnh phúc là bệ phóng của văn minh

Bất biến và vạn biến giữa cơn lốc đô thị hóa

Phóng viên (PV): Thưa TS Nguyễn Văn Hòa, là một người từng xếp bút nghiên ra chiến trường, rồi trở về miệt mài với sự nghiệp trồng người, ông định nghĩa thế nào về chất Hà Nội của một người thầy và một người lãnh đạo giáo dục trong thời đại 4.0?

TS Nguyễn Văn Hòa: Với tôi, chất Hà Nội không phải là cái gì đó cao siêu, mà nằm ngay trong lý tưởng sống và trách nhiệm với thời đại. Thế hệ chúng tôi, 18 tuổi sẵn sàng gác lại ước mơ đèn sách để xông pha ra chiến trường, chiến đấu cho đến ngày đất nước hoàn toàn giải phóng. Đó là lòng yêu nước cụ thể nhất của người Hà Nội: Khi nước lâm nguy thì phải xông pha.

Nhưng chất người Hà Nội còn nằm ở sự tự học và cầu tiến. Khi hòa bình, chúng tôi quay lại mái trường không phải để “gói cuộc đời” lại trong những chiến công quá khứ, mà để học tiếp, để thích ứng với thời đại mới. Làm nhà giáo thì càng cần phải như thế. Bản thân tôi là một anh bộ đội trở về, đã liên tục học tập không ngừng: 45 tuổi mới làm thạc sĩ, 57 tuổi mới bảo vệ luận án tiến sĩ.

Trong thời đại 4.0, chất Hà Nội của người thầy còn là sự am hiểu sâu sắc về con người, văn hóa và truyền thống Thủ đô để giáo dục cho thế hệ sau. Người lãnh đạo giáo dục hôm nay phải hội đủ: Lòng yêu nước, sự trung thành với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân và quan trọng nhất là tư duy giáo dục vì sự phát triển con người, không chạy theo thành tích ảo.

PV: Thành phố đang chuyển mình mạnh mẽ, nhưng cũng kéo theo nỗi lo nét thanh lịch Tràng An bị “loãng” do tốc độ đô thị hóa và hội nhập. Ông tin vào những giá trị bất biến nào cần giữ gìn và những gì cần thay đổi để học sinh hội nhập mà không mất gốc?

TS Nguyễn Văn Hòa: Trong dòng chảy của kinh tế thị trường và sự bùng nổ của mạng xã hội, chúng ta chỉ cần một nhấp chuột là ra cả thế giới. Tuy nhiên, có những giá trị là cốt tủy của người Hà Nội mà chúng ta phải giữ bằng được: Đó là phong cách sống thanh cao, thanh lịch và văn minh. Đã là người đất Tràng An thì phải xứng đáng với danh xưng ấy.

Giá trị bất biến mà tôi luôn theo đuổi là 6 giá trị cốt lõi: Lòng nhân ái (bao gồm lòng yêu nước và yêu thương con người), lòng trung thực, sự trung thành, tinh thần trách nhiệm, sự tôn trọng và sự sáng tạo. Những giá trị này sẽ làm mỏ neo để các em không bị cuốn trôi khi ra biển lớn.

Cái cần vạn biến chính là phương pháp tiếp cận. Giáo dục đạo đức không thể là những bài lý thuyết suông về luân lý. Chúng ta phải thay đổi tư duy cũ, quan niệm lạc hậu về học trò và công danh. Tại Trường THCS và THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm, chúng tôi lồng ghép giá trị sống vào chương trình xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12. Khi các em biết nói lời yêu thương với cha mẹ, biết tôn trọng sự khác biệt của bạn bè, đó chính là lúc nét thanh lịch Tràng An đang được tái sinh trong hình hài mới, hiện đại và thực chất hơn.

PV: Ông thường nhấn mạnh rằng: Thầy cô giáo hạnh phúc sẽ thay đổi cả thế giới. Vậy ông đánh giá thế nào về sức mạnh của sự làm gương? Người giáo viên cần thay đổi tư duy ra sao để việc dạy thanh lịch không còn là những bài học khô khan?

TS Nguyễn Văn Hòa: Thú thực, tôi thích dùng từ nhân cách hơn từ làm gương. Vì làm gương dễ dẫn đến sự gượng ép, đôi khi là diễn. Tôi quan niệm: Thầy giáo phải dạy học sinh bằng chính nhân cách của mình. Nhân cách ấy bao gồm đạo đức, lối sống, cách ứng xử và đặc biệt là lý tưởng sống. Nhân cách không phải là thứ bất động, mà phải được rèn luyện, bổ sung và nâng tầm để thích ứng với thời đại mới.

Muốn dạy học sinh thanh lịch, trước hết thầy cô phải hạnh phúc. Một giáo viên luôn căng thẳng, không quản lý được cảm xúc, thường xuyên quát mắng học sinh thì không thể dạy về sự văn minh. Thầy cô phải dám thay đổi tư duy nếp sống. Phải biết lắng nghe, thấu hiểu và tôn trọng tính dân chủ, tự lập của học sinh thay vì bắt các em phải ngoan, phải răm rắp theo kỷ luật hà khắc. Mỗi thầy cô giáo không chỉ là người dạy chữ giỏi mà phải là một nhà tâm lý, nhà giáo dục và người truyền cảm hứng.

PV: Thế hệ Gen Z và Alpha hiện nay đang sống trong thế giới phẳng với nhiều cạm bẫy độc hại. Làm thế nào để xây dựng bộ đề kháng vững chắc cho học sinh trước những hành vi lệch chuẩn và hướng các em đến lối ứng xử văn minh số?

TS Nguyễn Văn Hòa: Bộ đề kháng không thể xây dựng bằng những lời cấm đoán. Nó phải được hình thành từ nền tảng giá trị sống và sự thấu hiểu tâm lý. Đối với học sinh cấp THCS và THPT, nhà trường triển khai giảng dạy trực tiếp về nhận diện và phòng ngừa các rủi ro trên mạng xã hội, đồng thời trang bị cho các em kỹ năng ứng xử văn minh, an toàn và có trách nhiệm trên không gian số. Nhà trường tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề với sự tham gia của chuyên gia, cán bộ quản lý và nhà tâm lý học, nhằm trang bị cho học sinh kiến thức về các tệ nạn xã hội, hiểu đúng về tâm sinh lý tuổi dậy thì, từ đó nâng cao nhận thức và chủ động phòng tránh các rủi ro.

Quan trọng nhất là thầy cô phải trở thành bạn của học trò. Khi có sự tin tưởng, giáo viên mới có thể dẫn dắt các em đi đúng đường. Chúng tôi giáo dục giá trị sống và kỹ năng sống mỗi ngày, mỗi tuần một chút, tạo thành mưa dầm thấm lâu. Nếu không tăng sức đề kháng từ bên trong, các con sẽ rất dễ bị tác động bởi những mặt tiêu cực của xã hội.

Gia đình – mắt xích của hạnh phúc và sự thanh lịch

PV: Nhiều ý kiến cho rằng “trường học hạnh phúc” không thể tách rời “gia đình hạnh phúc”. Ông có thông điệp gì gửi đến các bậc phụ huynh về việc xây dựng tổ ấm-nôi nuôi dưỡng sự thanh lịch cho người Hà Nội tương lai?

TS Nguyễn Văn Hòa: Đúng vậy, gia đình là nền tảng khởi đầu. Tuy nhiên, tôi thấy hiện nay nhiều bố mẹ đang dạy con bằng cách lặp lại sai lầm của thế hệ trước. Có những nền nếp truyền thống rất tốt, nhưng cũng có những áp lực ép buộc khiến trẻ con nghẹt thở. Quan niệm con phải ngoan, phải vâng lời tuyệt đối đôi khi vô tình biến đứa trẻ thành người không có tư duy độc lập.

Thông điệp của tôi rất rõ ràng: Bố mẹ phải thay đổi! Đừng ép con phải làm theo ý mình, hãy tạo điều kiện cho con phát triển tự do nhưng có hướng dẫn. Bố mẹ cần tỉnh táo, tôn trọng giá trị cá nhân của mỗi đứa trẻ, biết lắng nghe con và thuận theo tự nhiên thay vì thuận theo quan điểm cá nhân hay kỳ vọng viển vông.

Đặc biệt, đừng so sánh con mình với con nhà người ta. Mỗi đứa trẻ là một thực thể khác nhau. Bố mẹ hãy từ bỏ kỷ luật hà khắc, hãy cùng thầy cô giáo là những nhà tâm lý để giáo dục con bằng kinh nghiệm và sự thấu cảm. Một môi trường gia đình nồng ấm, tôn trọng lẫn nhau chính là bệ phóng tốt nhất để trẻ hình thành phong cách sống đàng hoàng, văn minh.

PV: Ông kỳ vọng gì về thế hệ học sinh người Hà Nội mới? Các em sẽ mang bản sắc Thủ đô ra thế giới với tâm thế như thế nào để hòa nhập mà không hòa tan?

TS Nguyễn Văn Hòa: Tôi luôn tin tưởng vào thế hệ trẻ. Học sinh của chúng tôi sau khi tốt nghiệp thường tự tin hơn, có phong cách sống đàng hoàng và giao tiếp ứng xử văn minh. Đó chính là bản sắc người Hà Nội mới. Các em có thể đi đến mọi nơi trên thế giới nhưng nhờ được giáo dục bài bản về giá trị sống từ bé, các em sẽ hòa nhập chứ không bao giờ hòa tan.

Tuy nhiên, tôi cũng mong muốn gửi tới các bậc phụ huynh một cảnh báo: Không nên cho con đi du học khi còn quá sớm. Khi các con chưa được bồi đắp đầy đủ những giá trị văn hóa, truyền thống dân tộc và nền tảng nhân cách, việc ra môi trường xa lạ quá sớm có thể khiến các em dễ mất phương hướng, thiếu gắn kết với gia đình và cội nguồn. Hãy để các con học hết lớp 12 tại quê hương, để thấm nhuần văn hóa Hà Nội nói riêng, văn hóa dân tộc nói chung. Khi đã có nền tảng đạo đức vững chắc, các em thành công nhất định sẽ quay về đóng góp cho đất nước.

PV: Nếu được đưa một lời khuyên ngắn gọn để nói với giới trẻ về trách nhiệm đối với nét đẹp thanh lịch của Hà Nội trong kỷ nguyên mới, ông sẽ gửi gắm điều gì?

TS Nguyễn Văn Hòa: Tôi muốn nhắn nhủ với các em: Hãy sống có ước mơ và lý tưởng. Thanh niên không có lý tưởng giống như đi trong đêm tối mà mắt không mở ra. Nét thanh lịch của Hà Nội không nằm ở vẻ bề ngoài, mà nằm ở tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám vươn lên tự thân, lập thân, lập nghiệp để làm giàu cho bản thân và đất nước. Hãy giữ gìn nếp sống văn minh, thanh lịch như một báu vật, nhưng hãy vận hành nó bằng tư duy sáng tạo của thời đại mới để làm sáng mãi con người Thủ đô.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!

Theo Báo Quân Đội Nhân Dân